Episode Dergi olarak Mart 2026 sayımızda Kocaeli Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel İletişim Tasarımı Bölümü’nde Doçent Dr. Zeynep Gürer ve Kocaeli Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo Televizyon ve Sinema Bölümü’nde Doçent Dr. Mert Gürer Ahmet Hamdi Tanpınar’ın dijitale uyarlanan eseri Beş Şehir‘i inceliyor.
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir‘i “gezi anlatısı” görünümünün altında Türkiye’nin modernleşme serüvenini şehirlerin hafızası üzerinden okuyan metindir. Tanpınar; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul’u yalnızca sokakları, yapıları, manzaralarıyla anlatmakla kalmaz, kaybolan gelenekler ve değişen hayat ritimlerini de eserlerinde sunar. Bu yüzden Beş Şehir, okurunu bir güzergâha değil, duygu ve düşünce iklimine davet eder.
Edebiyat eserlerinin görselleştirilmesi, özellikle dijital platformların hız ve erişim imkânlarıyla birlikte metnin tek başına kurduğu dünyayı başka bir anlatı diline taşıyarak güçlü bir dönüşüm alanına dönüştürür. Romanın, öykünün ya da şiirin anlatısal ritmi; kamera hareketi, kurgu, ses tasarımı ve oyunculuk gibi öğelerle yeniden yorumlanarak izleyiciyi artık yalnızca “okur” olmaktan çıkararak aynı zamanda “tanığı” haline getirir. Bu süreç, klasik uyarlama mantığının ötesine geçerek edebi metinleri belgesel-estetik yaklaşımlar, bölümlere ayrılmış yapıları, etkileşimli anlatılar ve kısa format içeriklerle çoğaltır; böylece metin, farklı hedef kitlelerine ve izleme alışkanlıklarına temas edebilecek yeni bir dolaşım alanı kazanır.
Görselleştirme, edebiyatın en kıymetli tarafı olan okurun hayal gücüyle temas kurması ile eklektik bir hale gelir. Dijital platformlar “anlaşılır” ve “izlenebilir” olanı öne çıkarma eğilimindeyken edebi metinlerin çokkatmanlı yapısı hızlı tüketimin baskısıyla sadeleşip karakterlerin iç dünyası aksiyona indirgenebilir, dilin kurduğu hayal dünyası görsel gösteriye karşı hafifler. Buna rağmen iyi örneklerinde olduğu gibi görsel anlatı, metnin ruhuna sadık kalarak metnin temel sorularını ve duygusunu kendi araçlarıyla yeniden kurar. Başarılı bir görselleştirme, edebiyatı “yerine geçen” bir ürün olarak değil, onu yeniden okumaya çağıran, yeni okurlar üreten ve metnin çağdaş kültürdeki varlığını güçlendiren bir işlev görür.
Ahmet Hamdi Tanpınar, Türk edebiyatında modernleşme deneyimini estetik bir bilinçle toplumun zihinsel ve duygusal kırılmalarını “zaman” ve “hafıza” ekseninde derinleştiren yazarlarımızdandır. Bu nedenle onun metinleri yalnızca bir dönemi anlatmakla kalmaz; Türkiye’nin kültürel kimlik tartışmalarına ışık tutan, her kuşakta yeniden okunan ve yorumlanan bir düşünce ve dil atlası olarak edebiyatımızdaki yerini korur. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir’i, bir “gezi anlatısı” görünümünün altında Türkiye’nin modernleşme serüvenini şehirlerin hafızası üzerinden okuyan metindir. Tanpınar; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul’u yalnızca sokakları, yapıları, manzaralarıyla anlatmakla kalmaz kaybolan gelenekler ve değişen hayat ritimlerini de eserlerinde sunar. Bu yüzden Beş Şehir, okurunu bir güzergâha değil, duygu ve düşünce iklimine davet eder.
Tabii dijital platform serisi olan, belgesel-film türündeki Beş Şehir, hem somut görüntülerle güçlü bir atmosfer oluşturur hem de sesle, metinle, tanıklıklarla derinleştirilmiş bir anlatı sunar. Görsel anlatım, Tanpınar’ın işaret ettiği merkez ile taşra, hatıra ile gündelik hayatı görünür kılarken izleyiciyi “mekân turu”ndan ziyade hafıza yolculuğuna çıkarır. Böylece Beş Şehir, ekranın hızına kapılmadan, yavaşlamayı ve bakmayı öneren bir kaynak olarak karşımıza çıkar.
Belgesel-film türündeki bu yapım, Tanpınar’ın Beş Şehir eserinin farklı zamanlarda kaleme alınma sürecine değinir; aynı zamanda çeşitli dönemleri ve temaları ele alır. Her bir bölüm, o şehrin bir yönünü; güncel durumunu, doğal güzelliklerini ve tarihini işler. Sözkonusu anlatım çeşitliliği, her bölümde farklı bir dil ve anlatım tekniği geliştirilerek aktarılır. Bir belgesel üslubuyla hem tarihi, hem güncel olayları hem de coğrafyayı anlatmak kaçınılmaz olarak bazı unsurların atlanmasına yol açar. Bu nedenle Ankara bölümünü parçalara ayırıp her birini farklı üslup kullanarak işler. Ankara bölümünde metne olan sadakatin birebir korunduğu, ancak diğer şehirlerin bölümlerinde yayın planlaması gereği bazı kısaltmalara gidildiği görülür. Ankara, 5 bölümden, Bursa, 5 bölümden, Erzurum, 6 bölümden, Konya, 5 bölümden ve İstanbul, 5 bölümden oluşur.
Her şehir kendi içinde bir anlatım diliyle sunulur; Tanpınar ile röportajlar ve arşiv görüntüleri gibi farklı anlatım unsurlarının bölümler arasında çeşitlilik yaratmak amacıyla kullanıldığı ve her şehir için mutlaka bir animasyon bölümü hazırlandığı görülür. Bu çeşitlilik günümüz izleme pratikleri bağlamında bölüm araları ve anlatım farklılıkları sayesinde metni daha anlaşılır kılar. Kendi içindeki geçişler ve aralarla izleyicinin dikkatini canlı tutmayı, odak süresini uzatmayı hedefleyen bu yaklaşım, izleyicinin alışkın olmadığı belgesel anlatım diliyle ilişkisini daha kolay ve mümkün kılar.
Ülkemizde çok sık karşılaşamayacağımız bir oyuncu planlaması ile başta Tanpınar’a hayat veren Hüseyin Avni Danyal olmak üzere Beş Şehir’in bölümlerine birçok konuk oyuncu eşlik eder.
Bölümlerde kullanılan müzik kıymetli bir çeşitlilik gösterir. Her şehirde, o şehre özgü tınıları kullanılırken görüntü diliyle uyumlu form ve ritim sağlanır. Besteci Deniz Bijen Rahimi’nin bu proje için, yerel türkülerden Türk sanat müziğine, elektronik altyapılardan Selçuklu-Moğol dönemini hissettiren hard-rock’a, Cumhuriyet dönemi klasik batı müziğine geniş bir yelpazede beş ayrı iş için yeni besteler üretmesi de görsel anlatıma katkı sağlar.
Metinde özellikle şiirsel ve imgesel anlatımları aktarmak için hayal gücünü devreye sokarak animasyon kullanımı tercih edilir. Ali Çağan Uzman ile her şehre özgün bir stil geliştirilerek sayısız figür, illüstrasyon ve görsel izleyiciye sunulur. Animasyon bölümlerinde o şehirle ilişki kurulmaya çalışılır; bu bazen renk paletiyle, bazen çizgisel üslupla, bazen de fon tercihleriyle ortaya konur. Örneğin Bursa bölümü animasyonu Karagöz ve Hacivat’ın yaşadığı şehir olması nedeniyle gölge oyunu formunda tasarlanırken Konya animasyonu ise çini sanatından beslenir.
Bölümler arasında değişen ritim, anlatı farklılıkları ve dramatizasyon, her bölüm içinde dinamik olarak güncellenen bir kurgu anlayışını karşımıza çıkarır. Renklendirme de bir diğer önemli ayrıştırıcı unsur olarak görünür. Şehirlerin bölüm aralarından faydalanarak her bölümün üslubuna uygun renk paletlerinin belirlenmesi ve farklı renk düzenlemeleriyle bölüm anlatısına daha uygun bir atmosfer kurulması izleyici için metnin yeni bir görsel dünya oluşturulmasında etkili olur.
Edebiyat eserlerinin dijital platformlarda uyarlanarak görselleştirilmesi, geleneksel metin odaklı anlatıyı yeni nesil için daha erişilebilir bir deneyim pratiği olarak sunar. Bu süreç, klasik romanlardan çizgi romanlara, interaktif oyunlardan VR tabanlı uyarlamalara kadar geniş bir yelpazede yaratıcılığı teşvik ederken kültürel mirasın korunmasını sağlar, aynı zamanda ticari başarıları artırır. Ancak bu dönüşüm sırasında orijinal metinlerin ruhunun korunması ve telif haklarının gözetilmesi gibi zorluklar da göz ardı edilmemelidir. Gelecekte, yapay zekâ ve artırılmış gerçeklik gibi teknolojilerin entegrasyonuyla edebiyatın sınırları daha da genişleyecek, okuma alışkanlıklarını değiştirerek edebiyatı evrensel bir sanat formu haline getirecektir. Bu bağlamda yazarlar, yayıncılar, yapımcılar ve dijital içerik üreticileri arasındaki işbirliği de önem kazanacaktır.
Oyuncu Kadrosu
ANKARA
Ahmet Hamdi Tanpınar: Hüseyin Avni Danyal
Hacı Bayram Veli: Turgay Tanülkü
Akşemseddin: Mehmet Ali Nuroğlu
Evliya Çelebi: Reha Özcan
BURSA
Ahmet Hamdi Tanpınar: Hüseyin Avni Danyal
Evliya Çelebi: Reha Özcan
Keçeci Fuat Paşa: Serhat Özcan
Karaçelebizade Abdülaziz Efendi: Altuğ Görgü
Andre Gide: Taner Rumeli
ERZURUM
Ahmet Hamdi Tanpınar: Hüseyin Avni Danyal
Ozan 1: Settar Tanrıöğen
Ozan 2: Tuna Orhan
Evliye Çelebi: Reha Özcan
KONYA
Ahmet Hamdi Tanpınar: Hüseyin Avni Danyal
Mevlânâ: Batuhan Aydar
Şems: Süleyman Kabaali
İSTANBUL
Ahmet Hamdi Tanpınar: Hüseyin Avni Danyal
Mimar Sinan: Altan Erkekli
Yahya Kemal: Murat Karasu
